عبد الحسين نوايى
104
دولتهاى ايران از آغاز مشروطيت تا اولتيماتم ( فارسى )
نموده به باغشاه بردند و در همان موقعى كه پدرش آزادى يافت او نيز نجات پيدا كرد . تقىزاده كه در بيست و سوم ماه جون ، به علت كسالت از منزل خارج نشده بود ، به مجرد اينكه صداى توپ و تفنگ شنيد ، در موقع طلوع آفتاب خود را به مجلس و مسجد سپهسالار رسانيد . قزاقها كه او را ديدند نشناختند و وى را بازگردانيدند . تقىزاده شب ديگر در تاريكى راه سفارت انگليس پيش گرفت و در آنجا متحصن گرديد و مدت يك ماه در آن مكان بود تا آنكه ، طبق قرارى كه بين شاه و كاردار سفارت گذاشته شد ، اجازه يافت كه وطن را ترك نمايد مشروط بر آنكه تا مدت هيجده ماه در خارج كشور بهسر برد . اعلاميهاى كه براى انتشار به دست ما رسيده به امضاى تقىزاده و معاضد - السلطنه است كه در آن نظريات خود و رفقاى تبعيدشدهء خويش را راجع به بحران اوضاع ايران تشريح نمودهاند . در اين اعلاميه ابتدا علت مقاومت مجلس شوراى ملى توضيح داده شده كه چگونه كودتاى ناقص ماه دسامبر گذشته براى شاه فوق العاده شديد بود ولى در ماه جون سال بعد بهكلى درهم شكسته است . طبق مندرجات اين اعلاميه ، دولت روسيه مشروطهخواهان را تهديد نموده كه هرگاه بهزور اسلحه بر شاه غلبه نمايند آن دولت در اين كار مداخله خواهد كرد و هرگز با خلع شاه موافقت نخواهد نمود و اطمينان داد كه انگلستان به هيچوجه از اين عمل روسيه جلوگيرى نخواهد كرد . مشروطهخواهان ، كه خطرات مداخلهء اجنبى را به چشم ديدند ، ناگزير حفظ استقلال كشور خويش را بر آزادى خود ترجيح داده و انجمنها را كه براى دفاع مجلس شورى و مسجد سپهسالار گرد آمده بودند مجبور كردند كه اسلحه بر زمين گذاشته متفرق گردند .